نمایشگر یک مطلب

 پیشینه تاریخی:

تفت منطقه‌اي باستانی با پيشينه‌ای دراز است. اين شهر از هر لحاظ با يزد پيوند تاريخي

داشته و نامش هميشه با آن، همراه بوده است.

وجه تسميه شهر تفت:

واژه تفت، در اوستا «تفته» به معنی «گرم شده»است. مردم تفت بر اين باورند

که به دو دليل اينشهر تفت ناميده می‌شود. يکی به دليل وجود تفته كوه در جنوب شهر،

كه هنگام تابش

خورشيد،بسيار داغ و سوزان شده و به اصطلاح محل تفتيده می شود و ديگر سبد و طبق

ميوه که در گويشمحلی به آن ها «تفت» می گويند، که هر دو مورد درست بوده و كاربرد

دارند. در ديگر فرهنگ هاتفت به معنی قهر و غضب، خرام و خرامان، گياه دارويی كه

خوردن بيخ آن مانند تاتوله جنون آورد،نيز آمده است. شهر تفت را، كه زادگاه علامه تفتازانی

است، به دليل وجود چشمه «نصيری» در پای«چنار سرده»، «تفت نصيری» نيز ناميده اند.

 تفت، در فرهنگ معين به معني گرم شدن، حرارت،گرم يا به معناي سبدي چوبين كه در

آن ميوه جاي دهند، آمده است. نام تفت در منابع تاريخي و عرفانياز قرن نهم هجري به

بعد همراه با نام شاه نعمت‌الله ولي آورده شده است.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

در برخي منابع اين شهر به دراز شهر معروف است زيرا تمام خانه ها و

ساختمانهاي آن اطراف يك خيابان طولاني واقع شده است و يك رودخانه

در طول شهر وجود دارد كه سالهاست چشم مردم بدنبال قطره آبي مي گردد.
موقعیت جغرافیایی

شهرستان تفت که در شانزدهم بهمن 1349به عنوان مرکز شهرستان اعلام شده

 با بیش از 5945 کیلومتر مربع وسعت در کنار ارتفاعات شیرکوه بین ارتفاع

1200 تا 4075 متر از سطح دریا واقع شده است این شهرستان از شمال به

شهرستان یزد،غرب به شهرستانهای یزد و ابرکوه،جنوب به شهرستانهای ابرکوه

،خاتم و مهریزو از شرق به شهرستانهای یزد و مهریز محدود می شود و در

فاصله 18 کیلومتری مرکز استان قرار گرفته دارای 1446 پارچه آبادی که

1114 آبادی خالی از سکنه و 332 آبادی دارای سکنه  می باشد(یک سوم

روستاهای استان در این شهرستان واقع شده اند) قرارگیری در دامنه های شیرکوه

و شیب تند دامنه ها باعث گردیده است که نزولات جوی این شهرستان بصورت

آبهای سطح الارضی و تحت الارضی به سرعت از منطقه خارج شود و

عمده ترین منابع تامین آب قنوات،چشمه ها و چاههای کم عمق باشد.رشته کوه

شیرکوه این شهرستان را به دو بخش پشتکوه و پیشکوه تقسیم نموده که گردنه های

علی آباد ،بیداخوید و سخوید تنها راههای ارتباطی بین بخشهای شهرستان می باشد

از عمده ترین تنگناهای اکولوژیکی منطقه : خشکسالی ،سرمازدگی،فرسایش خاک

،کوچکی مقیاس و پراکنده بودن واحدهای سکونتی،معیشتی بودن خانوارهای

روستایی،خروج سریع منابع آبی از منطقه و ... می باشد واز مهمترین مشکلات

و تنگناهای اجتماعی این شهرستان مهاجرت جمعیت از مناطق روستایی است

که علیرغم این پدیده در حال حاضر هم بیش از 65% جمعیت این شهرستان

در 332 سکونتگاه روستایی سکونت دارند.شهرستان تفت در بلندترین نقطه

استان واقع شده و از آن می توان به عنوان بام استان یاد کرد به طوری که

بیشترین نزولات جوی استان در محدوده این شهرستان صورت می گیرد

.ارتفاع مناسب شهرستان از سطح دریا،نزولات جوی نسبتا مناسب،واقع شدن

در بین کویرهای مروست و ابرکوه این شهرستان را به عنوان یکی از مهمترین

مناطق ییلاقی استان مطرح نموده است وجود روستاهای ییلاقی با آب و هوای مطلوب،زیستگاههای حیات وحش نزدیک به مرکز استان ،راههای دسترسی،

امکانات زیربنایی نسبتا مناسب،دانش تجربی در زمینه های باغداری و دام و

طیور،معادن مس،سرب و روی،سنگهای تزئینی از جمله سنگ گرانیت و مرمر

،خاکهای معدنی و نواحی صنعتی عمده ترین پتانسیلهای این شهرستان می باشد

 

 

اقلیم شناسی

از نظر شرایط اقلیمی و کلیماتولوژی، اقلیم شهرستان تفت نیمه خشک و کوهستانی

بوده و دارای چهار فصل مشخص است. آب و هوای شهرستان تفت نیمه بیابانی است،

که به دلیل قرار گرفتن در دامنه شیرکوه نسبت به یزد، دارای تابستانهای ملایم تر و

بارندگی بیشتری است. بیشترین درجه حرارت، در تابستان ۳۴ و کمترین آن در زمستان

۱۲ درجه سانتی‌گراد است. رطوبت در تابستان ۱۵ درصد و در زمستان ۳۰ درصد بوده

و میانگین بارندگی سالیانه برف ۷۰ سانتی‌متر و باران تا ۶۰ سانتی‌متر است. شرایط اقلیمی

حاکم بر شهرستان تفت به علت وجود عوارض طبیعی گوناگون، متفاوت است. از یک

طرف وجود ارتفاعات شیرکوه و از طرف دیگر مجاورت با کویر ابرکوه، شرایط متفاوتی

را ایجاد نموده‌است. هر چند منطقه در قلمرو آب و هوای معتدله گرم فوق مداری قرار گرفته،

اما وجود ارتفاعات بالای شیرکوه، بارندگی آن را نسبت به استان کویری یزد در وضعیت کاملاً

متفاوتی قرار داده‌است.

شیرکوه و دامنه‌های آن در روستاهای کوهپایه‌ای واقع در بخش نیز از مهمترین حوزه‌های باران

خیز استان است، هر چه از ارتفاعات فاصله بگیریم میزان بارندگی کاهش می‌یابد، به طوریکه از ارتفاعات تا دامنه‌ها و از دامنه‌ها تا کوهپایه‌ها و سرانجام دشتها میزان بارندگی کمتر گشته و در مجاورت کویرها و کفه‌های کویری ابرکوه به حداقل می‌رسد. قلل و ارتفاعات بالای منطقه و

به خصوص شیرکوه، محل ریزش برف بوده و در زمستان تشکیل برفخانه کوچکی را می‌دهند

که بعضاً آثار آن تا بهار نیز باقی است. میزان نزولات در ارتفاعات ۳۰۰ تا ۳۵۰ میلیمتر و

در دامنه‌ها به ۲۵۰ میلیمتر می‌رسد. بیشترین نزولات جوی در زمستان و کمترین آن در

مهر ماه است. غالباً جهت باد در فصل گرم از شمال و شمال شرقی و در فصل سرد از

جنوب و جنوب غربی است.

 

 

 

مشخصه هاي جمعيتي

 شهرستان تفت در سال 1389با وسعت Km2 5948 داراي سه بخش، 10 دهستان و 2 شهر مي باشد. درحال حاضر اين شهرستان 4/5 درصد از مساحت استان و4/7 درصد ازجمعيت استان را به خود اختصاص داده است

خصوصيات جمعيتي اين شهرستان طي دوره هاي مختلف به شرح جدول زير بوده است.

جدول شماره  1-1: خصوصيات جمعيت شهرستان تفت به تفكيك دوره هاي آماري

 سال

شرح

1355

1365

1375

1385

جمعيت شهرستان

51297

66840

56603

45357

تعداد خانوار

12217

15136

13907

13747

جمعيت نقاط شهري

6864

13246

17075

16896

جمعيت نقاط روستايي

44433

53573

39528

28461

بعد خانوار شهرستان

1/4

4/4

07/4

2/3

بعد خانوار مراكز شهري

4

03/4

3/4

5/3

بعد خانوار نقاط روستايي

2/4

5/4

9/3

16/3

درصد شهرنشيني

33

20

30

37

 

مطابق جدول فوق جمعيت شهرستان از دهه 65 به بعد كاهش يافته است. دلايل اين كاهش درنگاه اول به دلايل زير به نظر مي رسد .

 1- تغييرات محدوده سياسي شهرستان

2- كاهش بعد خانوار ناشي از كنترل مواليد

3- مهاجر فرستي شهرستان به دليل فاصله فيزيكي اندك با مركز استان و درمقابل فاصله زيادسطح اقتصادي، فرهنگي و خدماتي آنها

 

 

عوارض طبیعی و پدیده‌های جغرافیایی

مهمترین و اصلی ترین ارتفاعات منطقه تفت شیرکوه با ارتفاع ۴۰۷۵ متر است که آن بلندترین نقطه استان یزد

و به عبارتی بلندترین کوه یزد محسوب می‌گردد. تفت در دو قسمت انتهایی دره‌ای نسبتاً پهناور و سیلابی

(در محل ، معروف به «رود تفت ») قرار دارد. شیب این دره از منتهی الیه جنوب غربی شهر تفت

(در ارتفاع ۱۶۰۰ متری) به سمت شمال شرقی (ارتفاع در
نزدیکی شهرک قدس : ۱۵۲۰ متر) کاهش می‌یابد. شهر تفت از شمال و شمال غربی با کوههای آقا اعلا

و بِن چادر و از جنوب و جنوب غربی با کوههای تفت / تفته کوه و گلوبادام احاطه شده‌است.
شهرستان تفت را رشته کوههای متعدد احاطه نموده‌است، به گونه‌ای که می‌توان این شهرستان را ناحیه عمده کوهستانی

استان به شمار آورد. دره‌های واقع در بین ارتفاعات، زیباترین، سرسبزترین و خوش آب و هوا ترین نواحی ییلاقی استان

را به وجود آورده‌است. وضعیت ارتفاعات تفت به گونه‌ای است که از قدیم الایام تاکنون سه ناحیه مشخصی را به وجود

آورده‌است که در گویش عمومی به
نواحی پشتکوه، پیشکوه و میانکوه معروف گردیده‌است. البته در قسمتی از نواحی پشتکوه و میانکوه، شهرستان مهریز

نیز سهیم می‌باشد. اما آنچه که به پیشکوه معروف گردیده‌است کلاً در شهرستان تفت قرار دارد.

ارتفاعات و مهمترین قلل در ارتفاعات ناحیه شمالی

ارتفاعات ناحیه شمالی شهرستان، خط الرأسها و قلل نسبتاً مرتفعی را به وجود آورده‌است که دره سیلابی تفت را در

جهت شمالی- جنوبی از دشت وسیع یزد-اردکان مجزا می‌سازد. مهمترین قلل این ارتفاعات از غرب به شرق به

ترتیب عبارتند:
کوه تلخستان : ۲۹۲۰ متر
کوه قوچان ۲۸۹۶ متر
کوه مسجد ۳۱۳۳ متر
کوه زربند : ۳۰۹۹ متر
کوه باد آسمان : ۲۵۵۲ متر
کوه کاسه : ۱۶۰۶ متر (که در غرب جاده یزد به تفت قرار گرفته‌است)
کوه سنگ تراش: ۱۶۷۹ متر (که در شرق جاده مذکور واقع شده‌است)

ارتفاعات و مهمترین قلل ( قله‌ها) در ارتفاعات ناحیه جنوبی

از بهم پیوستن این ارتفاعات، منحنی ای به طول تقریبی ۸۰ کیلومتر به وجود می‌آید که از غرب به شرق کشیده شده

و تفت را از حوضه آبریز دشت یزد- اردکان جدا می‌سازد. حد جنوبی تفت نیز از اتصال خط الرأسها و جبال کم ارتفاعی

به وجود می‌آید که ۷۵ کیلومتر ادامه داشته و قلل آن از شمال به غرب عبارتند از:
کوه چاه میل ۲۶۰۰ متر
کوه بازرگان ۲۴۴۷ متر
کوه چاه ریز ۲۴۰۰ متر

ارتفاعات و مهمترین قلل ( قله‌ها) در ارتفاعات حد شرقی

در حد شرقی شهرستان تفت، قلل و خط الرأسهای بسیار مرتفعی قرار گرفته‌است که از بهم پیوستن آنها خط بسیار

پرپیچ و خمی حاصل می‌گردد. قلل آن از ناحیه شمال به جنوب عبارتند از:
بخش غربی کوه بهروک - قله اصلی شیرکوه ۴۰۶۰ متر
کوه برفخانه ۳۹۹۰ متر
کوه لاخسه ۳۸۷۳ متر
و...

حد غربی شهرستان تفت، حد شرقی کویر پهناور اصفهان- ابرکوه- سعید آباد می‌باشد که با گسل بسیار بزرگی

با امتداد شمال غربی، جنوب شرقی مشخص می‌گردد.
اراضی واقع در بین ارتفاعات این شهرستان اغلب به صورت دره‌های بزرگ و کوچک، مناطق مسکونی و آبادیهای

شهرستان تفت را تشکیل می‌دهد که دره سیل گیرتفت و مناطق علی آباد، نصر آباد، سانیج و ناحیه وسیع پشتکوه

(واقع در حد واسط ارتفاعات کم عرض جنوبی و ارتفاعات شیرکوه) از آن جمله‌اند.

جاذبه‌های طبیعی (ارتفاعات)

۱- کوه عقاب (عقاب کوه)
یکی از دیدنی‌های تفت، کوه عقاب (عقاب کوه) است. در نزدیکی شهرستان تفت و در فاصله ۳۰ کیلومتری محور

یزد به شیراز، کوه نسبتا مرتفع و منفردی قرار گرفته که تصویری شبیه به یک عقاب نشسته را تداعی می‌کند.
۲- کوه تاریخی ارنان تفت
کوه تاریخی ارنان شهرستان تفت یزد که به عنوان نخستین کوه استان در سال۷۸در فهرست آثار ملی به ثبت رسید،

از جمله جاذبه‌های تاریخی و طبیعی به شمار می‌رود.
کوه ارنان در فاصله یکصد کیلومتری مرکز یزد قرار دارد و ارتفاع آن از دامنه ‪ ۸۴۰ متر و محیط آن ‪ ۲۵کیلومتر است.سنگهای این

کوه از جنس آهکی و گچی و از رسوبات دوران سوم زمین شناسی است. پوشش گیاهی آن بسیار متنوع ، متراکم

و فشرده بوده و منبع تغذیه مناسبی برای حیوانات علف خوار و گوشتخوار است.در بررسی بعمل آمده از این کوه، ‪۲۷

قطعه سنگ به ابعاد مختلف که بر روی آنها نگاره‌هایی حک شده کشف شده‌است.
این نقوش شامل انواع مختلف بز کوهی،آهو،پرندگان، انسانهای سوار بر اسب ، الاغ و استر و تیر و کمان به دست و

همچنین انسان برهنه نیزه به دست و گرز به دست است.
در انبوه این نگاره‌ها دو مورد نگارش با خطوط اسلامی وجود دارد که در یکی عبارت «بسم الله الرحمن الرحیم» و

در دیگری دو نام «محمد» و «محمود» نقش بسته‌است. این نگاره‌ها در سال ‪ ۱۳۶۷ کشف شده‌است.
دورترین تاریخی که می‌توان برای این نگاره‌ها تصور کرد عصر آهن یعنی۱۵۰۰ سال قبل از میلاد است. اثر تاریخی سنگ

نبشته‌ها و نقوش روی سنگ روستای«دره گازه»
تفت نیز که در سال ‪ ۷۹ درفهرست آثارملی به ثبت رسید از دیگر آثار چشم نواز این منطقه‌است.در این منطقه، نقوش

حیوانی و آیات قرآنی بر روی تعدادی از صخره‌های رسوبی حجاری شده‌است.

صنایع و معادن شهرستان تفت

شهرستان تفت به علت دارا بودن مناسب ترین شرایط آب و هوایی و منابع آب، شهرستانی کشاورزی و مناسب

برای فعالیتهای کشاورزی و دامپروری محسوب می‌گردد، اما به علت نزدیکی به مرکز استان و استقبال سرمایه گذاران

برای سرمایه گذاری در کانونهای نزدیک به مراکز عمده جمعیت و محورهای حمل و نقل جاده‌ای ریلی و هوائی،

در سالهای اخیر این شهرستان در کانون توجهات سرمایه گذاران بخش صنعت قرار گرفته و واحدهای صنعتی در آن

(بویژه در محور یزد - تفت) مورد استقبال واقع شده‌است.
صنایع فلزی، فرش ماشینی، کاشی و سرامیک، تولید مواد غذائی و دیگر صنایع بزرگ و کوچک در این شهرستان

وجود دارد و فضاهای صنعتی در آن در حال گسترش می‌باشد. تا سال ۱۳۸۱ تعداد ۴۹۹ کارگاه صنعتی در نقاط

مختلف این شهرستان در حال فعالیت بوده‌است.

مهم ترین صنایع دستی این منطقه را گیوه‌دوزی و قالی‌بافی تشکیل می‌دهد که توسط زنان و دختران در داخل کارگاه‌ها

و یا در منازل مسکونی انجام می‌گیرد

 شهرستان تفت همچنین به خاطر دارا بودن معادن غنی انواع سنگهای ساختمانی بویژه سنگهای چینی، مرمر و مرمریت

یکی از فعالترین کانونهای صنایع سنگهای ساختمانی به شمار می‌رود.

  اماکن تاریخی: 

خانقاء بيداحويد:

اين خانقاء در روستاي بيداخويد در پيرامون شهر تفت قرار دارد مجمو عهاي ارزشمند شامل مسجد جامع،حمام،

آرامگاه،چله خانه،حسينيه،خانه براي تنگدستان است كه شيخ علي بليميان بيداخويدي (درگذشت 781 ه-ق) در آنجا

به خاك سپرده شده است.در مسجد و آرامگاه آثار هنري باارزشي از جمله آيه هاي قرآني ،كتيبه محراب مسجد به

خط زيباي ثلث از كاشي معرق ،محراب نفيس و چند سنگ گور مرمرين خوش تراش وجود دارد .گچ بريهاي چله

خانه آن از گونه هاي بي نظير در منطقه به شمار مي رود

حسينيه شاه ولي:
اين حسينيه از جمله آثار تاريخي مذهبي شهر تفت مي باشد كه تنها بخشي از آن برجاي مانده است

مسجد شاه ولي:
برسنگ مرمر زيباي آن در محراب تاريخ 873 هـ ق نگاشته شده است كه قدمت آن را به دوره تيموري مي رساند

آثار كوي گرمسير:
در كوي گرمسير در گدشته آب انبار مسجد دژگز وجود داشته است كه متاسفانه در حال حاضر فقط ويرانه هاي

آن بر جاي مانده است

آتشكده:
در دو كوي زرتشتي نشين باغ خندان و سرده دو آتشكده وجود دارد كه از اماكن مذهبي زرتشتيان به شمار مي رود

آسياب و دژ پهلوان:
در دره گاهان در جنوب غربي شهر تفت دو اثر باستاني وجود دارد بربالاي كوهي در اين دره يك بناي آجري به نام

آسيلب پهلوان قرار دارد در همين دره و برفراز كوه لاكونو آثار دژي به نام دژ پهلوان وجود دارد كه اطراف آن پرتگاه بوده

و راه آن سخت و سنگلاخي است و از جايگاه نظامي ويژه اي برخوردار بوده است

 

 آثار ديگر تاریخی تفت:

۱-کوه اِرْنان
۲-آسیاب آبی
۳-مسجد شاه ولی
۴-قدمگاه اسلامیه (فراشاه)
۵-حسینه شاه ولی
۶-قلعه اسلامیه
۷-بازار تفت
۸-آسیاب آبی اسلامیه
۹-قدمگاه مرتضی علی (ع)
۱۰-غار اسلامیه
۱۱-مسجد شوده
۱۲-باغ علی نقی خان تفت
۱۳-باغ گلشن تفت
۱۴-چشمه تامهر
۱۵-قلعه شوّاز
۱۶-بقعه شیخ علی بلیمان- بیداخوید
۱۷-چنار قدیمی (اسلامیه)
۱۸-خانه‌های قدیمی
۱۹-مسجد جامع بیداخوید
۲۰-کاروانسرای دهشیر
۲۱-بقعه شیخ جنید توران پشت
۲۲-آب انبار کوهستانی (جادهٔ ده بالا)
۲۳-آب انبار برالسویّه
۲۴-مسجد جامع اسلامیه
۲۵-مسجد جامع طزرجان